To, co dziś nazywamy Prawem Harcerskim, ma długą historię: najpierw jako kodeks honoru i służby, potem jako Prawo Skautowe z początku XX wieku, a wreszcie jako kolejne polskie redakcje — od niepodległości po czasy wojny, PRL i odnowę po 1989 roku. Porównanie tych tekstów pozwala zobaczyć, jak jedna idea wychowania potrafi zachować rdzeń, a jednocześnie być odmiennie opisywana w zależności od języka epoki i nacisków społecznych czy politycznych.

Prawo Rycerskie Rycerzy Okrągłego Stołu (ok. 500 roku)

  1. Bądź zawsze przygotowany, zawsze w zbroi, która wolno zdjąć tylko na spoczynek nocny.
  2. Broń biednych i pomagaj im, bo sami nie mogą się bronić.
  3. Staraj się nikogo nie dotykać, nie obrazić.
  4. Bądź gotów walczyć w obronie Anglii.
  5. Cokolwiek bądź robisz, rób starannie i zdobądź dobre imię.
  6. Nie łam nigdy przyrzeczeń.
  7. Honor kraju broń swym życiem.
  8. Raczej zgiń z honorem, niż byś miał żyć we wstydzie.

Kodeks Rycerski z czasów króla Henryka VII (ok. 1500 roku)

  1. Rycerze nie zdejmują nigdy zbroi, chyba dla nocnego spoczynku.
  2. Są zobowiązani szukać przygód, by zdobyć rozgłos i sławę.
  3. Bronić biednych i słabych.
  4. Dać pomoc każdemu, kto o nią prosi w słusznej sprawie.
  5. Nie zaczepiać się wzajemnie.
  6. Walczyć dla obrony i pomyślności swojego kraju.
  7. Działać dla honoru, nie dla zysku.
  8. Nigdy, pod żadnym pozorem nie łamać danego słowa.
  9. Poświęcać się dla honoru swego kraju.
  10. Wybrać raczej śmierć chlubną niż haniebną ucieczkę.

Prawo Skautowe (1907)

  1. Godność skauta polega na tym, że można mu zaufać.
  2. Skaut jest lojalny względem Króla, swego kraju, przełożonych, rodziców, pracodawców i podwładnych.
  3. Obowiązkiem skauta jest być użytecznym i nieść pomoc bliźniemu.
  4. Skaut jest przyjacielem wszystkich, a bratem każdego skauta bez względu na to, do jakiej należy on klasy społecznej.
  5. Skaut jest rycerski.
  6. Skaut jest przyjacielem zwierząt.
  7. Skaut słucha rozkazów.
  8. Skaut śmieje się i gwiżdże na wszelkie trudności.
  9. Skaut jest oszczędny.
  10. Skaut jest czysty w myśli, mowie i czynie.

PL: Prawo Skautowe (1911)

  1. Na słowie skauta można polegać, jak na Zawiszy.
  2. Skaut jest wierny Ojczyźnie (…).
  3. Skaut jest obowiązany być pożytecznym i pomagać innym.
  4. Skaut jest przyjacielem wszystkich, a bratem każdego innego skauta.
  5. Skaut jest rycerski (…).
  6. Skaut jest przyjacielem zwierząt.
  7. Skaut jest karny i posłuszny (…).
  8. Skaut śmieje się i gwiżdże w najcięższym nawet położeniu.
  9. Skaut jest oszczędny.

PL: Prawo Skautowe (1914)

  1. Na słowie skauta polegaj, jak na Zawiszy.
  2. Skaut służy Ojczyźnie i dla niej spełnia sumiennie swoje obowiązki.
  3. Skaut jest pożyteczny i niesie pomoc bliźnim.
  4. Skaut w każdym widzi bliźniego, a za brata uważa każdego innego skauta.
  5. Skaut postępuje po rycersku.
  6. Skaut miłuje przyrodę i stara się ją poznać.
  7. Skaut jest karny, posłuszny rodzicom i wszystkim swoim przełożonym.
  8. Skaut jest zawsze pogodny.
  9. Skaut jest oszczędny i ofiarny.
  10. Skaut jest czysty w myśli, mowie i uczynkach: nie pali tytoniu, nie pije napojów alkoholowych.

Prawo Harcerskie (1919)

  1. Na słowie harcerza polegaj jak na Zawiszy.
  2. Harcerz służy Ojczyźnie i dla niej spełnia sumiennie swoje obowiązki.
  3. Harcerz jest pożyteczny i niesie pomoc bliźnim.
  4. Harcerz w każdym widzi bliźniego, a za brata uważa każdego innego harcerza.
  5. Harcerz postępuje po rycersku.
  6. Harcerz miłuje przyrodę i stara się ją poznać.
  7. Harcerz jest karny i posłuszny rodzicom i wszystkim swoim przełożonym.
  8. Harcerz jest zawsze pogodny.
  9. Harcerz jest oszczędny i ofiarny.
  10. Harcerz jest czysty w myśli, mowie i uczynkach, nie pali tytoniu, nie pije napojów alkoholowych.

W latach 1930–1932 wprowadzono poprawki: zmieniono kolejność punków 1 i 2: punkt 1 przyjął postać „Harcerz służy Bogu i Polsce i sumiennie spełnia swoje obowiązki”.

Prawo Czerwonego Harcerstwa TUR (1926–1939)

  1. Czerwony harcerz uważa się za członka klasy robotniczej i walczy o jej wyzwolenie.
  2. Jest zawsze wierny swoim towarzyszom.
  3. W każdym pracującym widzi towarzysza i brata.
  4. Staje w obronie słabszych i jest zawsze gotów do niesienia pomocy.
  5. Jest odważny i nigdy nie rozpacza.
  6. Jest punktualny, karny i obowiązkowy.
  7. Mówi prawdę, na jego słowie można polegać.
  8. Hartuje się i dba o swoje ciało.
  9. Jest miłośnikiem i obrońcę przyrody.
  10. Jest czysty w myślach, słowach i czynach. Nie pali, zwalcza alkohol i gry hazardowe.

Prawo Harcerskie (1936)

Na podstawie zarządzenia Rady Ministrów z 8 kwietnia 1936 roku o nadaniu Statutu stowrzyszeniu „Związek Harcerstwa Polskiego” – wtedy jedynej organizacji harcerskiej w Polsce.

  1. Harcerz służy Bogu i Polsce i sumiennie spełnia swoje obowiązki.
  2. Na słowie harcerza polegaj jak na Zawiszy.
  3. Harcerz jest pożyteczny i niesie pomoc bliźnim.
  4. Harcerz w każdym widzi bliźniego, a za brata uważa każdego innego harcerza.
  5. Harcerz postępuje po rycersku.
  6. Harcerz miłuje przyrodę i stara się ją poznać.
  7. Harcerz jest karny i posłuszny rodzicom i wszystkim swoim przełożonym.
  8. Harcerz jest zawsze pogodny.
  9. Harcerz jest oszczędny i ofiarny.
  10. Harcerz jest czysty w myśli, mowie i uczynkach; nie pali tytoniu i nie pije napojów alkoholowych.

Prawo Harcerskie (1945)

  1. Harcerz służy Polsce Demokratycznej i spełnia dla niej sumiennie swoje obowiązki.
  2. Harcerz miłuje wolność i sprawiedliwość, broni prawa do nich każdego człowieka.
  3. Harcerz czci pracę, szanuje ludzi pracy i uczy się od nich.
  4. Harcerz miłuje przyrodę i stara się ją poznać.
  5. Harcerz mówi prawdę i dotrzymuje słowa.
  6. Harcerz jest karny, opanowany i pogodny.
  7. Harcerz jest odważny.
  8. Harcerz jest uczynny i ofiarny.
  9. Harcerz jest oszczędny i gospodarny.
  10. Harcerz jest szlachetny w myśli, mowie i uczynkach, nie pali tytoniu, nie pije napojów alkoholowych.

Prawo Harcerskie (1947)

  1. Harcerz służy Polsce i dla Niej sumiennie spełnia swoje obowiązki.
  2. Na słowie harcerza polegaj jak na Zawiszy.
  3. Harcerz jest pożyteczny, pracą buduje lepszy świat.
  4. Harcerz w każdym widzi bliźniego, a za brata uważa każdego innego harcerza.
  5. Harcerz postępuje po rycersku, miłuje wolność i sprawiedliwość.
  6. Harcerz jest przyjacielem przyrody i stara się ją poznać.
  7. Harcerz kocha i szanuje swój dom rodzinny.
  8. Harcerz jest karny, opanowany, pogodny.
  9. Harcerz jest gospodarny, oszczędny i ofiarny.
  10. Harcerz jest czysty w myśli, mowie i czynach, nie pali tytoniu, nie pije napojów alkoholowych i walczy z nałogami.

Prawo Harcerskie (1950)

Organizacja Harcerska Związku Młodzieży Polskiej (OHZMP)

  • Harcerz kocha Polskę Ludową i służy jej całym swym życiem.
  • Harcerz w szeregach postępowej młodzieży świata walczy o pokój i wolność narodów.
  • Harcerz szanuje ludzi pracy i uczy się od nich.
  • Harcerz dobrze się uczy.
  • Harcerz poznaje życie przyrody i uczy się gospodarować jej siłami.
  • Harcerz zaprawia siły do pracy i obrony kraju.
  • Harcerz jest dobrym kolegę i niezawodnym towarzyszem pracy.
  • Harcerz dba o honor swej organizacji.
  • Harcerz przygotowuje się do pracy w szeregach Związku Młodzieży Polskiej.

Prawo Harcerskie (1956)

Organizacja Harcerska Polski Ludowej (OHPL)

  1. Harcerz jest dzielny i sprawiedliwy, śmiało pokonuje trudności.
  2. Harcerz jest dobrym kolegę i wiernym towarzyszem.
  3. Harcerz mówi prawdę i dotrzymuje słowa.
  4. Harcerz jest karny jak żołnierz.
  5. Harcerz sumiennie spełnia swoje obowiązki w szkole i w domu.
  6. Harcerz chce umieć więcej niż umie.
  7. Harcerz chroni przyrodę, poznaje jej tajemnice.
  8. Harcerz szanuje pracę, strzeże wspólnej własności.
  9. Harcerz jest uczynny pomaga słabszym, broni krzywdzonych.
  10. Harcerz szanuje starszych, rodziców i nauczycieli.
  11. Harcerz jest przyjacielem wszystkich ludzi, którzy walczę o sprawiedliwość.
  12. Harcerz pragnie zostać dobrym zetempowcem.

Prawo Harcerskie (1957)

  1. Harcerz służy Polsce i dla niej spełnia sumiennie swoje obowiązki.
  2. Na słowie harcerza polegaj jak na Zawiszy.
  3. Harcerz jest sprawiedliwy, w każdym szanuje człowieka i staje w obronie krzywdzonych.
  4. Harcerz jest przyjacielem tych, co zmieniają świat na lepsze, a za brata uważa każdego innego harcerza.
  5. Harcerz chętnie pomaga rodzicom, dba o dom rodzinny szanuje starszych.
  6. Harcerz jest pożyteczny i gospodarny, dba o dobro społeczne.
  7. Harcerz jest pracowity i wytrwały, w życiu stawia sobie wielkie cele.
  8. Harcerz jest karny i odważny, z uśmiechem pokonuje trudności.
  9. Harcerz jest przyjacielem przyrody, poznaje jej piękno i tajemnice.
  10. Harcerz jest szlachetny w słowach i czynach. Nie pali tytoniu, nie pije napojów alkoholowych.

Prawo Harcerskie (1964)

III Walny Zjazd ZHP, 3–5 kwietnia 1964

  1. Harcerz służy Polsce Ludowej i dla Niej sumiennie spełnia swoje obowiązki.
  2. Harcerz chce zmieniać świat na lepszy, jest zawsze z tymi, co walczę o wolność i równość ludzi.
  3. Harcerz jest sprawiedliwy i odważny śmiało broni słusznej sprawy.
  4. Harcerz chce wiedzieć więcej niż wie, umieć więcej niż umie.
  5. Harcerz śpieszy innym z pomocą, nie opuści nikogo w potrzebie.
  6. Harcerz jest wiernym przyjacielem i niezawodnym kolegę.
  7. Harcerz szanuje starszych, pomaga chętnie rodzicom.
  8. Harcerz pracuje rzetelnie, dba o wspólne dobro jak o własne.
  9. Harcerz jest przyjacielem przyrody poznaje jej piękno i tajemnice.
  10. Harcerz chce być silny i sprawny, nie pali tytoniu, nie pije napojów alkoholowych.

Prawo Harcerskie (1981)

VII Zjazd ZHP

  1. Harcerz służy Polsce Ludowej i dla Niej sumiennie spełnia swoje obowiązki.
  2. Harcerz chce zmieniać świat na lepszy, jest zawsze z tymi, co walczą o wolność i równość ludzi.
  3. Harcerz jest sprawiedliwy i odważny, śmiało broni słusznej sprawy.
  4. Harcerz chce wiedzieć więcej niż wie, umieć więcej niż umie.
  5. Harcerz śpieszy innym z pomocą, nie opuści nikogo w potrzebie.
  6. Harcerz jest wiernym przyjacielem i niezawodnym kolegą.
  7. Harcerz szanuje starszych, pomaga chętnie rodzicom.
  8. Harcerz pracuje rzetelnie, dba o wspólne dobro jak o własne.
  9. Harcerz jest przyjacielem przyrody poznaje jej piękno i tajemnice.
  10. Harcerz chce być silny i sprawny, nie pali tytoniu, nie pije napojów alkoholowych i walczy z nałogami.

W latach 80-tych środowiska harcerskie związane z KIHAM wróciły do Prawa Harcerskiego ze Statutu 1936 roku.

ZHP: Prawo Harcerskie (1990)

XXVIII Zjazd ZHP, 6–9 grudnia 1990
  1. Harcerz sumiennie spełnia swoje obowiązki wynikające z Przyrzeczenia Harcerskiego.
  2. Na słowie harcerza polegaj jak na Zawiszy.
  3. Harcerz jest pożyteczny i niesie pomoc bliźnim.
  4. Harcerz w każdym widzi bliźniego, a za brata uważa każdego innego harcerza.
  5. Harcerz postępuje po rycersku.
  6. Harcerz miłuje przyrodę i stara się ją poznać.
  7. Harcerz jest karny i posłuszny rodzicom i wszystkim swoim przełożonym.
  8. Harcerz jest zawsze pogodny.
  9. Harcerz jest oszczędny i ofiarny.
  10. Harcerz jest czysty w myśli, w mowie i uczynkach; nie pali tytoniu i nie pije napojów alkoholowych.
VII Światowa Konferencja Skautek na Buczu - Olga Małkowska (z lewej) oraz skautka angielska Violetta Masson (z prawej, w mundurze harcerskim i z krzyżem harcerskim) - fotografia wykonana po złożeniu przez Violettę Przyrzeczenia harcerskiego na ręce Olgi (NAC)